Wprowadzenie i teza opinii
Token SOCAP jest emitowany na blockchainie i notowany na giełdzie (w parze z USDC), posiada także swój whitepaper, jednak pełni rolę tokenu użytkowego – funkcjonalnie odpowiada bonowi różnego przeznaczenia (MPV) w rozumieniu ustawy o VAT. Służy wyłącznie do realizacji określonych usług i świadczeń w zamkniętym programie benefitowym i lojalnościowym prowadzonym przez spółkę amerykańską (emitenta) we współpracy z polskim dystrybutorem (SOCAP sp. z o.o., działającą w modelu principal – handel na własny rachunek). Poniżej przedstawiamy analizę prawną wskazującą, że token SOCAP nie podlega następującym regulacjom i nadzorom:
- Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1114 (MiCA) – regulacji rynków kryptoaktywów,
- ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (AML),
- ustawie o usługach płatniczych (implementującej PSD2),
- nadzorowi Komisji Nadzoru Finansowego (KNF).
Analiza opiera się na obowiązujących przepisach prawa (w tym wskazanych artykułach MiCA, ustaw AML, o usługach płatniczych, o VAT oraz Konstytucji RP), a także na stanowiskach regulatorów (UKNF) i orzecznictwie (w tym wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19.02.2025 r., sygn. III AUa 1247/24). Zasady pewności prawa (art. 2 Konstytucji RP) i legalizmu działania organów (art. 7 Konstytucji RP) stanowią istotne tło interpretacyjne – oznaczają one, że organy nadzoru i ścigania mogą działać wyłącznie na podstawie wyraźnej normy prawnej i nie powinny objąć regulacją podmiotów lub instrumentów, które nie mieszczą się w ściśle określonych definicjach ustawowych. Wykładnia przepisów o charakterze sankcyjnym lub regulacyjnym musi być ścisła i celowościowa, aby zapewnić adresatom pewność co do zakresu ich obowiązków.
W świetle takiego podejścia prawnego, tok rozumowania jest następujący: SOCAP jako token użytkowy (bon lojalnościowy) nie spełnia ustawowych definicji kryptoaktywów objętych MiCA (w zakresie obowiązków emisyjnych), nie jest „walutą wirtualną” w rozumieniu ustawy AML, nie jest instrumentem płatniczym podlegającym PSD2(korzysta z wyłączenia tzw. ograniczonej sieci) ani żadnym innym instrumentem finansowym podlegającym właściwości KNF. Poniżej przedstawiamy szczegółowe uzasadnienie prawne tych tez.
Brak podlegania pod regulację MiCA (UE 2023/1114)
Rozporządzenie MiCA z 31 maja 2023 r. ustanawia ramy regulacyjne dla emisji, oferty publicznej i obrotu kryptoaktywami w Unii Europejskiej. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że MiCA wyłącza ze swojego zakresupewne kategorie podmiotów oraz aktywów cyfrowych już uregulowanych lub o specyficznym charakterze. Zgodnie z art. 2 ust. 2 i 4 MiCA, poza zakresem rozporządzenia pozostają m.in.: banki centralne, inne władze publiczne, a także kategorie kryptoaktywów takie jak instrumenty finansowe (np. papiery wartościowe), depozyty, środki pieniężne (chyba że kwalifikowałyby się jako tokeny e-pieniądza) czy produkty ubezpieczeniowe. Ponadto unikalne, niewymienialne kryptoaktywa (np. autentyczne NFT) również nie są objęte MiCA (art. 2 ust. 3). Token SOCAP nie kwalifikuje sięjako żaden z powyższych instrumentów regulowanych innymi przepisami (nie jest papierem wartościowym, depozytem, ubezpieczeniem ani funduszem inwestycyjnym). Jest zwykłym kryptoaktywem użytkowym, co oznacza, że potencjalnie mieści się w ogólnej definicji „kryptoaktywa” z art. 3 ust. 1 pkt 2 MiCA (cyfrowe odwzorowanie wartości lub praw, transferowalne w technologii rozproszonego rejestru).
Kluczowe jest jednak ustalenie, czy na emitenta/dystrybutora tokenu SOCAP nakładane są obowiązki przewidziane w MiCA, w szczególności obowiązek sporządzenia i notyfikacji „white paper” dla kryptoaktywa(analogicznego do prospektu emisyjnego). Art. 4 ust. 1 MiCA wprowadza generalny wymóg, że oferta publiczna kryptoaktywów (innych niż tokeny powiązane z aktywami lub tokeny e-pieniądza) może być przeprowadzona wyłącznie przez osobę prawną i po sporządzeniu, zgłoszeniu do nadzoru i opublikowaniu zgodnej z rozporządzeniem informacji emisyjnej (crypto-asset white paper). Od tej zasady MiCA przewiduje jednak szereg wyłączeń i zwolnień, inspirowanych m.in. regulacjami prospektowymi i potrzebą proporcjonalności regulacji.
W kontekście SOCAP najważniejsze są wyłączenia z art. 4 ust. 3 MiCA. Przepis ten zwalnia z obowiązku sporządzania white paper (a co za tym idzie – z przestrzegania wymogów Tytułu II MiCA) oferty określonych kryptoaktywnych, w tym w szczególności:
- Utility tokens jako voucher na istniejące już usługi lub dobra – zgodnie z art. 4 ust. 3 lit. c MiCA, jeżeli token użytkowy zapewnia dostęp do towaru lub usługi, które już istnieją lub działają, czyli pełni de facto rolę bonu/vouchera na te świadczenia, to oferta takiego tokenu jest wyłączona z reżimu białej księgi i innych wymogów emisyjnych. Założeniem prawodawcy unijnego było, aby zwykłe tokeny pełniące funkcję biletu, kuponu czy członkostwa w istniejącym projekcie nie były obciążane nadmiernymi obowiązkami emisyjnymi.
- Tokeny używane wyłącznie w ograniczonej sieci akceptantów – art. 4 ust. 3 lit. d MiCA zwalnia także ofertę kryptoaktywa, jeśli posiadacz ma prawo użyć go wyłącznie do otrzymania towarów lub usług w ograniczonej sieci akceptantów związanych umową z emitentem. Jest to wyjątek analogiczny do znanego w prawie usług płatniczych wyłączenia tzw. ograniczonej sieci (limited network), o którym szerzej poniżej.
Token SOCAP spełnia obie powyższe przesłanki wyłączenia. Jego wyłącznym przeznaczeniem jest zapewnienie użytkownikom dostępu do określonych usług, zniżek i bonusów w ramach istniejącego programu lojalnościowo-benefitowego (usługi te są już dostępne w ekosystemie SOCAP – np. usługi aplikacji SOCAP Wallet, systemu rabatów, cashbacków, subskrypcji itp., co potwierdza ustalony stan faktyczny). Innymi słowy, SOCAP pełni rolę cyfrowego kuponu uprawniającego do tańszego zakupu produktów/usług lub otrzymania benefitów w tym programie. Jednocześnie, możliwość użycia tokenów jest ograniczona do sieci partnerów i usługodawców powiązanych z organizatorem programu (nie można nim płacić poza tą zamkniętą platformą). Mamy tu do czynienia z zamkniętym ekosystemem – token jest akceptowany tylko przez wydawcę (i powiązane podmioty) jako ekwiwalent punktów lojalnościowych, a techniczna notowanie tokenu na giełdzie nie zmienia faktu, że jest on użytkowy i przeznaczony do ograniczonego użytku.
Zgodnie z motywami MiCA, celem wyłączeń dla tokenów użytkowych i ograniczonych sieci jest uniknięcie nadmiernej regulacji tam, gdzie ryzyko dla rynku finansowego i konsumentów jest znikome. Takie kryptoaktywa nie służą celom inwestycyjnym ani płatniczym w powszechnym obrocie, a wyłącznie konsumpcyjnym (dostępowym) w ramach określonego programu. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że MiCA wprowadza wymogi dla „rynku” kryptoaktywów, natomiast nie zamierza w pełni „financializować” zwykłych tokenów użytkowych. Potwierdza to także polski nadzorca – UKNF – w swoim stanowisku z 2020 r., uznając, iż „tokeny użytkowe […] nie zostaną zaszeregowane do jakiejkolwiek kategorii nadzoru sprawowanego przez Komisję”, a ich funkcja zbliżona jest do tradycyjnych kuponów lub bonów rabatowych.
Wnioski do MiCA: Token SOCAP, jako kryptoaktywo typu utility token zapewniające dostęp do istniejących świadczeń w ograniczonej sieci, korzysta z wyłączeń przewidzianych w art. 4 ust. 3 lit. c–d MiCA. W efekcie nie ciąży na emitencie obowiązek publikacji whitepaper ani inne rygory Tytułu II MiCA związane z ofertą publiczną kryptoaktywów. Jednocześnie SOCAP nie jest stablecoinem ani tokenem inwestycyjnym – nie podpada zatem pod surowsze reżimy Tytułu III (tokeny powiązane z aktywami) czy Tytułu IV (tokeny e-pieniądza). Należy podkreślić, że brak obowiązku sporządzenia whitepaper nie zwalnia oczywiście emitenta z ogólnej dbałości o rzetelność komunikacji z użytkownikami, jednak umiejscawia token poza bezpośrednim nadzorem organów nadzoru finansowego w zakresie emisji. Takie podejście jest zgodne z zasadą proporcjonalności regulacji unijnej oraz z polską zasadą pewności prawa – uczestnicy rynku mają prawo oczekiwać, że typowe programy lojalnościowe w formie tokenów cyfrowych nie zostaną objęte nagle wymaganiami stawianymi ofertom publicznym instrumentów inwestycyjnych, skoro prawodawca przewidział dla nich osobne wyłączenia.
Token SOCAP a ustawa AML – brak kwalifikacji jako waluta wirtualna
Ustawa z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (AML) wprowadziła do polskiego porządku prawnego definicję legalną „waluty wirtualnej” (implementując przepisy V Dyrektywy AML). Zgodnie z art. 2 ust. 2 pkt 26 tej ustawy, waluta wirtualna to cyfrowe odwzorowanie wartości, które nie jest prawnym środkiem płatniczym, nie jest pieniądzem elektronicznym ani instrumentem finansowym, ale jest akceptowane jako środek wymiany i może być elektronicznie przechowywane oraz przenoszone (definicja ta obejmuje kryptowaluty sensu stricto). Ustawa AML objęła też regulacją działalność polegającą na świadczeniu usług w zakresie walut wirtualnych – m.in. wymiany walut wirtualnych na środki fiat lub inne waluty wirtualne, pośrednictwa w takiej wymianie oraz prowadzenia rachunków (portfeli) walut wirtualnych (art. 2 ust. 1 pkt 12 AML). Prowadzenie takich usług wymaga rejestracji działalności w odpowiednim rejestrze i podlega nadzorowi Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF), a także wiąże się z licznymi obowiązkami AML (identyfikacja klienta, raportowanie transakcji itp.).
Kluczowe pytanie brzmi: czy token SOCAP mieści się w definicji „waluty wirtualnej” z ustawy AML? Jeśli nie, to ani obrót nim, ani działalność dystrybutora nie podlegają rygorom AML właściwym dla walut wirtualnych. Zgodnie z przytoczoną definicją, aby uznać dany token za walutę wirtualną, muszą być spełnione łącznie dwie przesłanki:
- Wymienialność na prawne środki płatnicze (FIAT) – waluta wirtualna powinna nadawać się do wymiany na tradycyjne waluty takie jak PLN, EUR, USD (oraz odwrotnie) w obrocie gospodarczym. Chodzi o faktyczną konwertowalność na pieniądz mający moc prawnego środka płatniczego.
- Akceptowalność jako środek wymiany – waluta wirtualna jest środkiem, który uczestnicy obrotu akceptują przy zapłacie za towary i usługi, pełni zatem funkcję zamiennika tradycyjnego pieniądza w transakcjach.
W przypadku tokenu SOCAP żadna z tych przesłanek nie jest spełniona. Po pierwsze, SOCAP nie jest wymienialny bezpośrednio na waluty FIAT – emitent/dystrybutor nie zapewnia możliwości odkupienia tokenów za PLN, EUR czy USD, a platformy obrotu oferują jedynie pary z innymi krypto (USDC) lub wymianę peer-to-peer. Jak stwierdzono w opinii prawnej z czerwca 2022 r., „tokeny SoCap nie są wymienialne w obrocie gospodarczym na prawne środki płatnicze”. Nawet jeśli użytkownik mógłby pośrednio uzyskać wartość fiat (np. sprzedając token na giełdzie za stablecoina, a stablecoina za fiat), to brak bezpośredniej wymienialności – co podkreśla sama ustawa AML używając słowa „wymienialne”. Warunek ten należy interpretować ściśle, jako istnienie rynku/kantoru bezpośrednio wymieniającego dany token na walutę tradycyjną. SOCAP takiego charakteru nie ma.
Po drugie, SOCAP nie jest powszechnie akceptowany jako środek zapłaty za niezależne towary czy usługi. Nie zapłacimy nim w sklepie ani u usługodawcy poza programem SOCAP. Jego podstawowa funkcja to narzędzie lojalnościowe – umożliwia zakup określonych usług/towarów w ramach platformy SOCAP (Usecrypt/SOCAP Wallet) i uzyskanie benefitów (zniżek, cashbacków), ale nie pełni funkcji płatniczej w szerszym ujęciu. Samo istnienie pary z USDC na giełdzie krypto nie czyni z niego waluty wymiany akceptowanej przez ogół podmiotów gospodarczych – jest to jedynie mechanizm ewentualnej odsprzedaży tokenu innym użytkownikom, nie zaś akceptacja w charakterze zapłaty za dowolne dobra. Analogia do np. punktów Payback czy bonów podarunkowych jest trafna – również mogą one mieć pewną wartość handlową między użytkownikami, ale nie są „walutą” według prawa.
W konsekwencji, zgodnie z literalnym brzmieniem ustawy AML oraz jej celem, SOCAP nie wchodzi w zakres definicji waluty wirtualnej, a co za tym idzie przepisy ustawy AML nie mają do niego zastosowania. Jak ujęto to w opinii prawnej, „przepisy [AML] nie znajdą zastosowania do funkcjonowania Projektu, bowiem tokeny SoCap nie są wymienialne na prawne środki płatnicze, a także nie są akceptowane jako środek wymiany”. Tym samym działalność polskiego dystrybutora SOCAP (SOCAP sp. z o.o.) nie stanowi działalności w zakresie walut wirtualnychwymagającej rejestracji w rejestrze GIIF. Nie dochodzi tu do operacji, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 12 AML (wymiany walut wirtualnych na fiat lub między sobą, ani prowadzenia portfeli dla osób trzecich) – spółka jedynie sprzedaje tokeny jako własne bony i umożliwia uczestnictwo w programie lojalnościowym. Takiej działalności ustawa AML nie obejmuje (podobnie sprzedaż bonów podarunkowych czy punktów lojalnościowych nie czyni ze sprzedawcy „obligowanej instytucji” AML).
Niezależnie od powyższego, warto zauważyć, że sama kwalifikacja prawna SOCAP jako usługi cyfrowej (bonu)dodatkowo potwierdza brak ryzyka prania pieniędzy. W wyroku SA w Warszawie (III AUa 1247/24) opisano system SOCAP jako „program rabatowania”, który nie stanowi ekwiwalentu pieniężnego. Tokeny są emitowane, by zapewnić zniżki i bonusy, a nie do transferu wartości między podmiotami w niekontrolowany sposób. Tym samym brak jest ekonomicznego sensu wykorzystywania SOCAP do prania pieniędzy (nie da się go zamienić łatno na gotówkę, a jego obieg jest zamknięty i nadzorowany przez wydawcę). Z perspektywy zasady legalizmu (art. 7 Konstytucji) organy nie mogą rozszerzać definicji waluty wirtualnej poza jej ustawowe ramy, kierując się np. samym faktem istnienia tokena na blockchainie. Gdy instrument nie spełnia kryteriów ustawowych, organ nadzoru/ścigania ma związane ręce – nie może traktować go jak „prawie waluty” z pominięciem ustawy, bo naruszyłby zasadę pewności prawa i przewidywalności regulacji.
Zastosowanie wyłączenia z ustawy o usługach płatniczych (PSD2)
Token SOCAP pełni rolę instrumentu lojalnościowego umożliwiającego nabywanie świadczeń w ramach zamkniętego programu – rodzi to pytanie, czy jego obrót lub użycie nie stanowi usługi płatniczej w rozumieniu ustawy z 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych (implementującej dyrektywę PSD2). W szczególności, czy dystrybuowanie tokenów oraz umożliwianie nimi „płacenia” za usługi w programie nie czyni z SOCAP sp. z o.o. instytucji płatniczej lub innego podmiotu podległego PSD2.
Odpowiedź jest negatywna, gdyż mamy tu zastosowanie kluczowego wyłączenia przewidzianego w art. 6 pkt 11 ustawy o usługach płatniczych, dotyczącego tzw. instrumentów ograniczonej sieci. Przepis ten (stanowiący implementację art. 3 lit. k PSD2) stanowi, że ustawy nie stosuje się do usług opartych na instrumentach płatniczych, które mogą być wykorzystywane jedynie w ograniczony sposób, spełniających co najmniej jeden z następujących warunków:
- Instrument akceptowany wyłącznie u wydawcy – pozwala nabywać towary lub usługi wyłącznie w placówkach wydawcy instrumentu (tj. w ramach własnej działalności wydawcy).
- Instrument akceptowany w ograniczonej sieci partnerów – pozwala nabywać towary lub usługi u ograniczonej liczby podmiotów powiązanych z wydawcą umową handlową (np. sieć określonych partnerów honorujących dany instrument).
- Instrument do bardzo ograniczonego asortymentu – służy wyłącznie do nabywania ściśle określonego, wąskiego zakresu towarów lub usług.
- Instrument socjalny lub podatkowy, używany tylko w jednym państwie – wydawany na wniosek przedsiębiorstwa lub organu sektora publicznego, regulowany ze względu na określone cele społeczno-podatkowe przez właściwy organ publiczny i służący do nabycia określonych towarów lub usług od dostawców powiązanych umową z wydawcą.
Instrument spełniający którykolwiek z ww. warunków nie podlega reżimowi PSD2 – nie wymaga licencji instytucji płatniczej ani wpisu do rejestru, choć może podlegać obowiązkowi notyfikacji do KNF w przypadku przekroczenia określonej skali (zgodnie z art. 6 ust. 11a ustawy o usługach płatniczych trzeba powiadomić KNF, gdy roczna wartość transakcji w ograniczonej sieci przekroczy 1 mln euro – jednak samo powiadomienie nie zmienia statusu wyłączenia).
W realiach tokenu SOCAP, mamy do czynienia z instrumentem spełniającym co najmniej dwa z powyższych kryteriów. Po pierwsze, sieć akceptacji jest zamknięta – de facto pokrywa się z tożsamością wydawcy i jego partnerów. Token może być użyty tylko w ekosystemie SOCAP (w platformie/aplikacji SOCAP Wallet oraz u partnerów z nią współpracujących). To odpowiada warunkowi 1 albo 2 powyżej (zależnie od interpretacji – SOCAP sp. z o.o. jako dystrybutor/wydawca akceptuje token we „własnych placówkach”, a jednocześnie program może obejmować także podmioty powiązane umowami o honorowaniu tokenu). Po drugie, zakres dóbr i usług dostępnych za token jest z góry ograniczony – służy on do nabycia benefitów, zniżek, usług określonych w ramach programu (np. tańsze subskrypcje, konkretne usługi cyfrowe, rabaty na zakupy określonych produktów). To spełnia kryterium 3 (bardzo ograniczony asortyment świadczeń).
Należy podkreślić, że token SOCAP nie daje możliwości ogólnego transferu środków pieniężnych ani uniwersalnej zapłaty – można nim „zapłacić” jedynie za ściśle wyznaczone świadczenia w zamkniętym gronie akceptantów. Taka sytuacja jest klasycznym przykładem instrumentu płatniczego ograniczonej sieci, o którym mowa w PSD2 (przykładowo karty podarunkowe dużej sieci sklepów, punkty lojalnościowe czy bony zakupowe konkretnych marek również korzystają z tego wyłączenia i nie są traktowane jak usługi płatnicze w rozumieniu ustawy).
Polski nadzorca finansowy potwierdza tę wykładnię – w komunikacie UKNF z 1 czerwca 2022 r. dotyczącym art. 6 pkt 11 ustawy o usługach płatniczych wyjaśniono, że wyłączenie to obejmuje programy lojalnościowe i karty podarunkowe używane w ramach jednej firmy lub ograniczonego kręgu partnerów. Intencją ustawodawcy było, by nie obciążać takich programów koniecznością uzyskiwania licencji płatniczych, o ile rzeczywiście nie nabierają one charakteru ogólnych instrumentów płatniczych. W przypadku SOCAP, instrument ten nie konkuruje z usługami płatniczymi – nie można nim swobodnie transferować wartości pomiędzy użytkownikami w celu ogólnego uregulowania zobowiązań pieniężnych, a jedynie wykorzystać go u wydawcy do uzyskania rabatów/usług.
Pod względem formalnym, SOCAP sp. z o.o. działa w modelu principal, czyli handluje tokenami na własny rachunek (co oznacza, że nie świadczy usługi płatniczej przekazywania środków klienta do odbiorcy, a jedynie sprzedaje własny produkt – token). Takie działanie w jeszcze większym stopniu zbliża się do dystrybucji bonów towarowych niż do oferowania instrumentu płatniczego. Nawet gdyby jednak rozważać token jako instrument płatniczy technicznie, to wyłączenie ograniczonej sieci ma tu pełne zastosowanie i wyklucza obowiązek uzyskania licencji krajowej instytucji płatniczej przez spółkę. Warto zaznaczyć, że zgodnie z art. 6 pkt 11 ustawy o usługach płatniczych, ustawę w ogóle się nie stosuje w takim przypadku – a więc nie mamy do czynienia z regulowaną usługą płatniczą. W efekcie KNF nie ma kompetencji nadzorczych w zakresie dystrybucji tokenu SOCAP jako bonu lojalnościowego (poza ewentualnym przyjęciem wspomnianego zawiadomienia informującego o skali działalności, jeśli przekroczy ona próg transakcyjny – co jest procedurą administracyjną, nie licencyjną).
Reasumując, obrót tokenem SOCAP korzysta z wyłączenia ograniczonej sieci na podstawie art. 6 pkt 11 ustawy o usługach płatniczych. Oznacza to, że nie stanowi on usług płatniczych podlegających reżimowi PSD2, a SOCAP sp. z o.o. nie jest zobowiązana do posiadania statusu licencjonowanej instytucji płatniczej ani spełniania wymogów ustawy (kapitałowych, organizacyjnych czy dotyczących ochrony środków). Jest to sytuacja analogiczna do spółek wydających karty podarunkowe lub prowadzących zamknięte programy punktowe dla klientów – również one nie są regulowane przez PSD2, co potwierdziła praktyka rynkowa i komunikaty KNF.
Takie stanowisko jest zresztą zbieżne z oceną funkcji tokenu SOCAP dokonaną przez Sąd Apelacyjny – sąd uznał, że dostęp do programu SOCAP (realizowany poprzez token) to usługa cyfrowa polegająca na zapewnieniu rabatów i bonusów dla uprawnionych osób. Nie jest to zatem instrument płatniczy sensu stricto, lecz element świadczenia usług marketingowych/lojalnościowych. A skoro tak, to zgodnie z zasadą legalizmu organ nadzoru finansowego nie może rozszerzać definicji „usługi płatniczej” poza ustawowe ramy, aby obejmować nim działania, które ustawodawca świadomie wyłączył jako nieistotne z punktu widzenia bezpieczeństwa systemu płatniczego.
Status tokenu SOCAP wobec nadzoru KNF i przepisów o obrocie instrumentami finansowymi
Ostatnią kwestią jest wyjaśnienie, dlaczego token SOCAP nie podlega nadzorowi Komisji Nadzoru Finansowego (KNF) ani przepisom o rynku kapitałowym. W dużej mierze wynika to z argumentów już przedstawionych, ale warto je zebrać i uzupełnić o dodatkowe aspekty:
- SOCAP nie jest instrumentem finansowym (papierem wartościowym, instrumentem pochodnym ani udziałowym) – Token nie daje żadnych praw udziałowych w przedsiębiorstwie, praw do zysku, zwrotu kapitału czy innych typowych atrybutów papierów wartościowych. Nie jest również jednostką uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym ani tytułem uczestnictwa w przedsięwzięciu inwestycyjnym. W polskim porządku prawnym obowiązuje zasada numerus clausus papierów wartościowych, a kreacja nowego typu papieru wartościowego w formie tokenu jest niemożliwa bez zmiany prawa. UKNF w swoim stanowisku z 2020 r. wyraźnie podkreślił, że tokeny użytkowe nie mieszczą się w katalogu instrumentów finansowych podlegających nadzorowi KNF – „takie tokeny nie zostaną zaszeregowane do jakiejkolwiek kategorii nadzoru sprawowanego przez Komisję”. Tym samym nie stosuje się do nich ani ustawa o obrocie instrumentami finansowymi, ani wymogi prospektowe (Regulacja UE 2017/1129 dot. prospektu papierów wartościowych), ani żadne regulacje dotyczące firm inwestycyjnych. KNF nie ma podstawy prawnej, by traktować SOCAP jako instrument rynku kapitałowego – podjęcie próby takiej kwalifikacji stanowiłoby wykroczenie poza granice prawa (art. 7 Konstytucji RP).
- SOCAP nie jest pieniądzem elektronicznym ani innym typem środka płatniczego podlegającym nadzorowi – Pieniądz elektroniczny, definiowany w ustawie o usługach płatniczych oraz ustawie o NBP, wymaga m.in. istnienia zobowiązania emitenta do wykupu (odkupienia za gotówkę) oraz powszechnej akceptowalności u podmiotów innych niż sam emitent. Jak już wykazano, SOCAP nie spełnia tych cech – nie ma obowiązku wykupu tokenów na żądanie posiadacza, a ich akceptacja jest ograniczona do sieci powiązanej z wydawcą. W związku z tym nie podlega reżimowi ustawy o emisji pieniądza elektronicznego ani nadzorowi Komisji w tym zakresie. KNF sprawuje nadzór nad instytucjami pieniądza elektronicznego oraz krajowymi instytucjami płatniczymi, ale SOCAP sp. z o.o. nie jest ani jednym, ani drugim (dzięki zastosowaniu wyłączeń omówionych wyżej).
- Charakter tokenu jako bonu różnego przeznaczenia (MPV) – Warto podkreślić, że polska ustawa o VAT (art. 8a i 8b) od 2019 r. rozróżnia bony jednego przeznaczenia (SPV) i bony różnego przeznaczenia (MPV). SOCAP jednoznacznie kwalifikuje się jako bon różnego przeznaczenia – uprawnia do otrzymania różnych świadczeń, potencjalnie opodatkowanych różnymi stawkami VAT, przez co moment opodatkowania VAT przesuwa się na realizację bonu, a transfer samego bonu nie podlega VAT. Z perspektywy prawa cywilnego i podatkowego, token SOCAP to właśnie taki bon (voucher) na przyszłe usługi. Polskie orzecznictwo akceptuje, że obrót bonami/voucherami jest częścią działalności handlowo-usługowej, a nie finansowej. Sąd Apelacyjny w sygn. III AUa 1247/24 uznał wręcz, że udostępnienie pracownikom możliwości nabycia tokenów SOCAP taniej stanowi przychód w postaci świadczenia w naturze (usługi cyfrowej), a nie wypłatę w pieniądzu. Takie postrzeganie tokenu – jako usługi rabatowej, a nie kwazi-pieniądza – dodatkowo wzmacnia argument, że nie zachodzi tu potrzeba ochrony właściwej rynkom finansowym. Skoro nawet w kontekście składek ZUS uznano token za usługę niemającą charakteru czysto majątkowego (pieniężnego), to tym bardziej nadzór finansowy (KNF) nie ma podstaw, by traktować go jak instrument wymagający jego ingerencji.
- Stanowisko regulatorów i pewność prawa – UKNF w przywołanym stanowisku z grudnia 2020 r. zaakcentował, że większość tokenów płatniczych i użytkowych wymyka się obowiązującemu nadzorowi, dopóki nie spełniają definicji istniejących instrumentów. Jest to celowe – brak „nadgorliwości” regulacyjnej ma sprzyjać innowacji, jednocześnie nie narażając uczestników rynku na nieuprawnione rozszerzanie kategorii regulowanych. Kierując się zasadą pewności prawa (art. 2 Konstytucji RP) należy stwierdzić, że przedsiębiorca emitujący token lojalnościowy ma prawo polegać na literalnym brzmieniu przepisów i stanowiskach organów, iż taka działalność nie podlega licencjonowaniu ani nadzorowi KNF. Organy państwa nie mogą w drodze luźnej analogii uznać token za np. papier wartościowy czy instrument płatniczy tylko z powodu zewnętrznych cech (jak użycie technologii blockchain). Liczy się funkcja i przeznaczenie – a te jednoznacznie wskazują na narzędzie marketingowo-usługowe, nie zaś finansowe. TSUE w swoim orzecznictwie również podkreśla konieczność stosowania podejścia „substance over form” przy ocenie nowych zjawisk finansowych – np. w wyroku z 22.10.2015 r. (C-264/14, Hedqvist) uznał Bitcoin za środek płatniczy dla celów VAT kierując się funkcją ekonomiczną. Tutaj odwrotna sytuacja – funkcja SOCAP nie jest płatnicza ani inwestycyjna, zatem nie można sztucznie przypisać mu reżimu regulacyjnego, który do niego nie pasuje. Takie działanie naruszałoby zaufanie do państwa i stabilności prawa.
Podsumowując, KNF nie sprawuje i nie powinien sprawować nadzoru nad tokenem SOCAP, ponieważ żaden obowiązujący przepis nie daje ku temu podstaw. Token nie mieści się w katalogu nadzorowanych instrumentów rynku finansowego, a jego emisja i obrót odbywają się w ramach działalności usługowej (lojalnościowej), nie finansowej. Jak stwierdza UKNF, „tokeny użytkowe […] przypominają tradycyjne kupony czy bony rabatowe” i jako takie pozostają poza kategoriami nadzorczymi KNF. Wszelka ewentualna współpraca z bankami czy innymi instytucjami finansowymi (np. w zakresie obsługi płatności za zakup tokenów) powinna uwzględniać powyższą kwalifikację – SOCAP to ekwiwalent bonu, nie waluty ani papieru wartościowego. Banki i inne podmioty powinny zatem traktować go tak, jak traktowałyby inne programy lojalnościowe, co nie narusza ich obowiązków AML/CFT (gdyż obrót bonami lojalnościowymi co do zasady nie generuje obowiązków rejestracyjnych AML, poza normalną analizą transakcji).
Wnioski końcowe
Przeprowadzona analiza prowadzi do jednoznacznego wniosku, że token SOCAP jako token użytkowy (bon różnego przeznaczenia) nie podlega pod wskazane regulacje rynku finansowego i związany z nimi nadzór. W szczególności:
- MiCA (EU 2023/1114) – dzięki wyłączeniom dla tokenów użytkowych służących jako vouchery na istniejące usługi oraz dla tokenów używanych w ograniczonej sieci, SOCAP nie wymaga reżimu emisyjnego (brak obowiązku whitepaper) i nie jest traktowany jak instrument wymagający notyfikacji czy zezwolenia. Jego funkcja konsumuje się w dostępie do usługi, a nie w obrocie spekulacyjnym czy płatniczym, co wpisuje się w intencję prawodawcy unijnego, by takie kryptoaktywa były wyłączone spod rygorów regulacji.
- Ustawa AML – SOCAP nie spełnia definicji waluty wirtualnej, nie jest bezpośrednio wymienialny na fiat ani powszechnie akceptowany jako środek wymiany. W związku z tym, działalność związana z SOCAP nie kwalifikuje się jako działalność w zakresie walut wirtualnych podlegająca ustawie AML. Brak jest obowiązku rejestracji w rejestrze GIIF, a na spółce nie ciążą szczególne obowiązki przeciwdziałania praniu pieniędzy poza standardowymi obowiązkami właściwymi dla jej profilu (który jest zasadniczo profilem usługowym, nie finansowym).
- Ustawa o usługach płatniczych (PSD2) – obrót tokenem SOCAP korzysta z wyłączenia ograniczonej sieci (art. 6 pkt 11 uUP). Token może być wykorzystywany jedynie do nabycia określonych świadczeń w ramach zamkniętego programu, co wyklucza uznanie go za powszechny instrument płatniczy. Tym samym, spółka nie wykonuje usług płatniczych w rozumieniu ustawy, nie musi uzyskiwać licencji KNF ani spełniać wymogów kapitałowych czy organizacyjnych PSD2. KNF może jedynie ewentualnie odnotować fakt działalności w ograniczonej sieci (po przekroczeniu progu transakcji), lecz działalność ta pozostaje wyłączona spod nadzoru.
- Nadzór KNF – SOCAP nie podpada pod żadną kategorię instrumentów finansowych lub usług regulowanych, które uzasadniałyby nadzór Komisji. Zarówno w świetle prawa krajowego, jak i stanowiska samego UKNF, tokeny użytkowe o charakterze kuponów lojalnościowych nie podlegają nadzorowi KNF. Organ nadzoru – respektując art. 7 Konstytucji – nie może wykraczać poza przyznane mu kompetencje i interpretować rozszerzająco pojęć ustawowych, by objąć nadzorem token, który nie jest ani instrumentem finansowym, ani e-pieniądzem, ani usługą płatniczą.
Na marginesie, warto zauważyć, że także z perspektywy innych regulacji finansowych token SOCAP jest neutralny prawnie: nie jest „produktem strukturyzowanym” dla celów MIFID II, nie podpada pod ustawę o usługach maklerskich, nie jest ubezpieczeniem ani produktami emerytalnymi – w związku z czym nie uruchamia żadnych szczególnych reżimów ochrony inwestora czy klienta finansowego (gdyż uczestnik programu SOCAP nie jest inwestorem, a raczej konsumentem usługi lojalnościowej). Taka kwalifikacja zapewnia przejrzystość sytuacji prawnej: uczestnicy programu, organy państwa i kontrahenci wiedzą, że mają do czynienia z innowacyjną formą realizacji programów lojalnościowych, a nie z „dziką” emisją quasi-pieniądza czy papierów wartościowych poza regulacjami.
Konkluzja: Token SOCAP jest legalnie emitowanym i dystrybuowanym bonem cyfrowym o charakterze użytkowym, mieszczącym się w ramach dozwolonej działalności gospodarczej niewymagającej odrębnych licencji sektorowych. Interpretacja przepisów w zgodzie z ich brzmieniem i celem – poparta stanowiskiem UKNF oraz orzecznictwem (wyrok SA w Warszawie III AUa 1247/24) – prowadzi do wniosku, że organy takie jak KNF czy GIIF nie mają podstaw prawnych, by kwalifikować SOCAP inaczej niż jako instrument niefinansowy (usługowy). Tym samym SOCAP nie podlega pod Rozporządzenie MiCA, ustawę AML, ustawę o usługach płatniczych ani nadzór KNF, co oczywiście nie zwalnia emitenta i dystrybutora z obowiązku uczciwego traktowania uczestników programu i przestrzegania ogólnych przepisów prawa (cywilnych, podatkowych, konsumenckich) związanych z oferowanymi usługami. Jednak w ramach prawa rynku finansowego, SOCAP pozostaje poza obszarem regulowanym, co jest świadomym rezultatem konstrukcji prawnej tego tokenu i intencją ustawodawcy, aby nie hamować rozwoju programów lojalnościowych i innowacji niosących istotnego ryzyka finansowego
