Skip to content Skip to footer

Czy model SoCap to czynność pozorna (art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego)?

Opracowanie na podstawie dokumentu SoCap Polska sp. z o.o. z 5 października 2026 r. Części opisujące model przedstawiają stanowisko jego autora. Cytaty z orzeczeń są oddzielone od komentarza. Wyrok Oxygen City wiąże w rozpoznanej sprawie; Sąd Najwyższy nie orzekał o SoCap. To materiał informacyjny, nie indywidualna porada prawna.

Zakres odpowiedzi

Pozorność bada się w odniesieniu do wskazanej czynności. Podważenie jednej umowy nie wymaga dowiedzenia pozorności wszystkich umów w całym ciągu. Dokumenty wykonania są dowodami do oceny, nie automatycznym wyłączeniem możliwości pozoru.

Stanowisko autora w skrócie

Nie. Pozorność wymaga, żeby obie strony tej samej czynności umówiły się, że nie wywoła ona skutków, a w modelu każda czynność wywołuje skutek, którego strony chcą i który zostaje wykonany i ujawniony organom państwa.

Uzasadnienie i źródła

Przepis brzmi:

„Nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Jeżeli oświadczenie takie zostało złożone dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność oświadczenia ocenia się według właściwości tej czynności.”

Rozłóżmy go na elementy, bo zarzut upada już na pierwszym, którego organ nie wykaże. Muszą wystąpić łącznie: (1) konkretne oświadczenie woli, (2) złożone drugiej stronie, (3) za jej zgodą, czyli porozumienie obu stron, (4) dla pozoru, czyli bez zamiaru wywołania skutków prawnych, a jeżeli organ twierdzi, że coś ukryto, (5) wskazanie czynności ukrytej.

Element pierwszy: oświadczenie. Pozorne może być tylko konkretne oświadczenie woli, a nie „mechanizm” ani „model”. Organ musi wskazać, która umowa jest pozorna: faktura zakupu, umowa sprzedaży za 1 zł, pełnomocnictwo czy umowa sprzedaży z nabywcą. Słowo „w istocie” nie zastępuje tego wskazania.

Element drugi i trzeci: druga strona i jej zgoda na pozór. Każda czynność ma swoją drugą stronę: producenta, który wystawia fakturę z VAT, pracownika, który kupuje i płaci 1 zł, nabywcę, który płaci cenę ze swojego rachunku. Organ musiałby wykazać, że każda z tych stron umówiła się z pracodawcą, że nic z tego nie ma nastąpić naprawdę. Faktura, zapłata i zapis w księgach każdej ze stron dokumentują, że umowa została wykonana. Organ musiałby wykazać, że mimo tych dokumentów strony umówiły się, że nic z tego nie obowiązuje między nimi.

Element czwarty: brak zamiaru skutków. Tu zarzut upada najwyraźniej. Skutki następują w każdym miesiącu: usługa przechodzi na pracownika, pracownik płaci cenę, płatnik pobiera zaliczkę na podatek od całej korzyści i wykazuje ją w PIT-11, nabywca płaci cenę, a pieniądze trafiają na rachunek pracownika z jawnym tytułem i podstawą prawną. Pozór się ukrywa; tu podstawa prawna jest wpisana w tytuł przelewu. Organ, który doliczy te kwoty do podstawy wymiaru jako rzeczywisty przychód, sam przyznaje, że skutek nastąpił.

Element piąty: czynność ukryta. Gdyby organ twierdził, że pod sprzedażą ukryto wypłatę wynagrodzenia, musiałby wykazać, że strony nie chciały sprzedaży, tylko wypłaty. Wynagrodzenie w modelu jest jednak jawne: umowa i akt płacowy określają część pieniężną i pozostały przychód jako dwie składowe. Nic nie jest ukryte, bo wszystko jest zapisane. Spór o to, czy jawnie zapisana korzyść korzysta z wyłączenia, jest sporem o prawo, a nie o pozór.

Sąd Najwyższy, streszczając swoje orzecznictwo, ujmuje to tak i od razu wskazuje, że przy umowie wykonywanej pozostaje już tylko pytanie o obejście prawa, na które odpowiadamy w pytaniu 2:

„Natomiast gdy umowa o pracę jest przez strony rzeczywiście wykonywana, nie może być mowy o pozorności, co jednak nie wyklucza możliwości badania czy zawarcie umowy nie zmierzało do obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c.), które rodzi jej nieważność”

Sąd Apelacyjny w Warszawie ustalił, jak działa program, po przesłuchaniu świadka, i potraktował jego skutki jako rzeczywiste, na tyle, że wskazał, jaka kwota podlega wyłączeniu:

„Powyższe oznacza, że wyłączeniu z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne będzie podlegała wartość różnicy pomiędzy ceną nabycia usługi, a ponoszoną przez pracownika odpłatnością. Jest to równoznaczne z brakiem obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne od wskazanej wartości.”

Dokumenty i argumenty w kontroli

Organ, który pisze „pozorne”, musi wskazać oświadczenie, drugą stronę, porozumienie co do pozoru, brak skutków i czynność ukrytą, i każdy z tych elementów udowodnić. W modelu każdy skutek jest udokumentowany: faktura, umowa sprzedaży i zapłata 1 zł, PIT-11, umowa sprzedaży z nabywcą, wpływ ceny.

Powiązane pytania

Wszystkie pytania i odpowiedzi o SoCap