Opracowanie na podstawie dokumentu SoCap Polska sp. z o.o. z 5 października 2026 r. Części opisujące model przedstawiają stanowisko jego autora. Cytaty z orzeczeń są oddzielone od komentarza. Wyrok Oxygen City wiąże w rozpoznanej sprawie; Sąd Najwyższy nie orzekał o SoCap. To materiał informacyjny, nie indywidualna porada prawna.
Stanowisko autora w skrócie
Nie. Sąd Najwyższy stwierdza, że nie jest obejściem prawa dokonanie czynności po to, żeby osiągnąć skutek, który ustawa z tą czynnością wiąże, a § 2 ust. 1 pkt 26 wiąże wyłączenie ze składek właśnie z zakupem po cenie niższej niż detaliczna.
Uzasadnienie i źródła
Przepis brzmi:
„Czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy.”
Obejście prawa ma ścisłą treść. Sąd Najwyższy opisuje je tak:
„polega na takim ukształtowaniu jego treści, która z punktu widzenia formalnego nie sprzeciwia się ustawie, ale w rzeczywistości zmierza do zrealizowania celu ustawowo zakazanego”
Kluczowe jest słowo „zakazanego”. Obejście polega na osiągnięciu celu, którego ustawa zakazuje, drogą, która formalnie zakazana nie jest. Przeciwnik powie, że zakazanym celem jest zastąpienie płacy świadczeniem bez składek. Odpowiedź leży w tym, czym czynność jest, a nie jak się nazywa. Obejściem byłoby użycie nazwy „zakup” do przykrycia czynności z reżimu pierwszego, czyli wypłaty pieniędzy przez pracodawcę (rozdział o dwóch reżimach). W modelu pracodawca niczego nie wypłaca: kupuje usługę, sprzedaje ją pracownikowi, a pracownik ją nabywa i płaci cenę. To jest dokładnie ta czynność, z którą rozporządzenie, wydane z upoważnienia ustawy, wiąże wyłączenie. Cel przepisu, czyli bodziec dla pracownika z racji więzi pracowniczej (I UK 319/17), jest spełniony: pracownik dostaje usługę taniej, a w modelu dodatkowo premię i co najmniej dotychczasowe netto.
Sąd Najwyższy wypowiedział tę regułę wprost:
„Nie ma na celu obejścia prawa dokonanie czynności prawnej dla osiągnięcia skutków, jakie ustawa wiąże z tą czynnością”
„można mówić, gdy czynność taka pozwala na uniknięcie zakazów, nakazów lub obciążeń wynikających z przepisu ustawy i tylko z takim zamiarem została dokonana”
Zwróćmy uwagę na słowa „i tylko z takim zamiarem”. Zakup usługi w modelu ma własny, rzeczywisty sens gospodarczy: pracownik dostaje usługę cyfrową, której wartość ustala faktura, i może ją zatrzymać albo sprzedać. Sąd Apelacyjny ocenił tę usługę jako rzeczywisty system korzyści:
„Organ rentowy uważa, że zakup programu komputerowego Socaptoken należy interpretować ściśle jako zakup licencji, a licencja nie spełnia definicji artykułu, przedmiotu lub usługi w rozumieniu § 2 ust. 1 pkt 26 rozporządzenia. Sąd drugiej instancji nie podziela stanowiska organu i wyjaśnia, że korzyść materialna uzyskiwana przez pracowników wnioskodawcy nie może być oceniana jedynie w odniesieniu do definicji licencji, ale do całego systemu benefitów (przysporzeń), które uzyska pracownik odwołującej się spółki po zakupie dostępu do tego programu, współfinansowanego przez pracodawcę. Ten system benefitów, o których mówił świadek Dawid Jacoszek to system rabatowania cen, który nie może być postrzegany jako wynagrodzenie za pracę.”
Ten sam zarzut organ podnosi czasem na gruncie podatku VAT (art. 5 ust. 5 ustawy o VAT) i ordynacji podatkowej (art. 199a). Każda z tych norm każe badać rzeczywistą treść czynności, a tę treść w modelu dokumentuje każde ogniwo: faktura zakupu, umowa sprzedaży za 1 zł, zapłata ceny, przejście usługi na pracownika. Rozliczenie VAT omawiamy w odrębnym opracowaniu.
Dokumenty i argumenty w kontroli
Organ, który zarzuca obejście, musi wskazać, jaki zakazany cel osiągnięto. Wyłączenie ze składek nie jest celem zakazanym, bo przewiduje je rozporządzenie wykonawcze do ustawy. Granica obejścia jest gdzie indziej: tam, gdzie pod nazwą zakupu pracodawca w istocie wypłaca pieniądze ze swojej kasy (pytania 11 i 16).
